Jak zatrzymać wodę w glebie

Rośliny korzystają z wody z bieżących opadów i zapasów glebowych, w przeszłości w dużej mierze z opadów śniegu. Gleby mają różną zdolność zatrzymywania wody i zależy to od kategorii agronomicznej.

W warstwie 0-150 cm na glebie lekkiej  zapas wody dostępnej wynosi 150 mm, na średniej – 220 mm, ciężkiej – 260 mm i w lessowej – 310 mm.  Zdolność podsiąkania wody na glebie piaszczystej wynosi 30 cm, a w lessowej woda podsiąka nawet z głębokości 200 cm. Rolnicy nie mają wpływu na ilość opadów, ale mogą regulować jej magazynowanie w glebie. 

Rola wody w roślinie i w glebie 

Ocieplenie klimatu w Polsce, jakie trwa mniej więcej od 15-20 lat, wymusi na rolnikach zmiany w dotychczasowym systemie gospodarowania. Brak wystarczających opadów i wysokie temperatury powodują, że woda w naszym klimacie stała się głównym czynnikiem ograniczającym wysokość plonów. Na koniec kwietnia br., gdy pisałem ten artykuł, susze: meteorologiczna, rolnicza i hydrologiczna wystąpiły na przeważającej powierzchni Polski. Znikome opady w marcu i kwietniu spowodowały między innymi to, że nawozy azotowe i inne wysiane pogłównie pod koniec lutego i na początku marca długo leżały, nierozpuszczone na powierzchni gleb i zawarte w nich składniki pokarmowe nie przemieściły się
w zasięg korzeni, a dodatkowo część azotu po nitryfikacji przez bakterie ulotniła się. W wyniku tego rzepaki zwłaszcza na słabych stanowiskach wykształciły tylko pędy główne i rozpoczęły kwitnienie już na początku kwietnia.
W kwietniu nie było porannych ros (obfita rosa to opad 0,5 mm), a wilgotność powietrza w godzinach południowych wynosiła 20-30%, a normalnie 50-80%.
Takiej sytuacji do tej nie zaobserwowałem w mojej karierze zawodowej. 

O tym, że woda jest podstawą życia na Ziemi, wiemy wszyscy, ale warto zwrócić uwagę na funkcje spełnia w roślinie i glebie (tab. 1.). Woda 
w glebie pełni wiele funkcji związanych z pobieraniem składników  mineralnych, gdyż jest jednocześnie: 

• środowiskiem wzrostu rośliny uprawnej; 
• jest składnikiem pokarmowym; 
• nośnikiem składników mineralnych; 
• środowiskiem zachodzących reakcji chemicznych; 
• substratem lub produktem reakcji chemicznych.  

Rośliny uprawne mają zróżnicowane potrzeby na wodę. Potrzeby te mierzone są  współczynnikiem transpiracji, tj. ilością wody potrzebnej do wyprodukowania 1 kg s.m. (tab. 2.). Średnio biorąc pszenica ozima przy plonie 7 t/ha musi pobrać ok. 280 l/m², a przy plonie 10 t/ha – 400 l/m².  

Klimat staje się coraz suchszy  

Klimat w Polsce od kilkunastu lat ociepla się, co skutkuje wzrostem ubytków wody z roślin w procesie transpiracji roślin oraz z gleby poprzez parowanie, które zwiększa się w miarę wzrostu temperatury powietrza i większej ilości dni słonecznych. Plony roślin wzrastają i proporcjonalnie potrzebują większej ilości wody. Powiększa się powierzchnia naszego kraju o skąpych opadach, a w ostatnich latach susze występują na całym obszarze naszego kraju. Do niedawna tzw. stepowienie pól obejmowało ziemię lubuską, część Wielkopolski, Kujawy, Mazowsze i ziemię łódzką. W tych regionach roczna suma opadów często bywa poniżej 450 mm, a niedostatek wilgoci występuje przede wszystkim wiosną, kiedy zboża, rzepak potrzebują najwięcej wody. W Polsce, która ma najmniejsze zasoby wody pośród państw europejskich, deszczowanie upraw polowych na szerszą skalę w ogóle nie wchodzi w rachubę. Pozostaje więc oszczędne gospodarowanie, tymi zasobami wody, które pochodzą z bieżących opadów.  

Ograniczenie skutków zmian klimatycznych przez rolników jest niełatwe, ale możliwe. Wymaga to podjęcia wielostronnych działań i niestety nakładów finansowych, co przy obecnej koniunkturze, w jakiej znajduje się rolnictwo, staje się coraz trudniejsze. Wodę pochodzącą z opadów można zatrzymać glebie poprzez: 

• zwiększenie areału zbóż ozimych kosztem jarych – proces ten szybko postępuje; 
• przejście na bezorkowy system uprawy gleby; 
• zwiększenie zawartości próchnicy; 
• wprowadzaniu do gleby słomy, jako nawozu organicznego;
• zrywanie ściernisk; 
• wapnowanie pól; 
• uprawę międzyplonów ścierniskowych, o ile gleby będą zasobne w wodę.  

teskt i fot. dr Władysław Kościelniak
doradca rolny

Cały tekst można przeczytać w wydaniu 06/2026 miesięcznika „Nowoczesna Uprawa”