Postaw na dobry materiał siewny soi

Zdrowotność roślin zaczyna się już od nasion, które mogą być zasiedlone przez wiele gatunków grzybów. Warto znać zagrożenia i postawić na sprawdzony materiał siewny.

Soja (Glycine max (L.) Merrill.) jest jedną z najważniejszych roślin uprawnych na świecie i najważniejszym gatunkiem z rodziny bobowatych. W ostatnich latach nastąpił dynamiczny rozwój produkcji tej rośliny w Polsce. W 2020 r. powierzchnia upraw soi kształtowała się na poziomie 21,5 tys. ha,  w 2024 r. wynosiła już 79,7 tys. ha, a w ubiegłym roku 98 tys. ha (wg danych ARiMR) – w ciągu 5 lat areał zwiększył się zatem prawie 5-krotnie.

Więcej soi, więcej zagrożeń

Panuje przekonanie, że w naszych warunkach klimatycznych soja nie jest atakowana przez żadne groźne szkodniki oraz choroby, a sporadycznie występujące infekcje nie wymagają stosowania środków ochrony roślin. Wraz ze wzrostem powierzchni uprawy soi w Polsce, wzrosło też ryzyko wystąpienia chorób na tej roślinie, przede wszystkim powodowanych przez grzyby. Wiele z nich obniża jakość materiału siewnego oraz powoduje ważne choroby roślin i spadek plonów. Większość patogenów przenoszona jest wraz z nasionami, dlatego trzeba zwrócić uwagę na nietypowe, drobne, popękane, słabo wykształcone czy pomarszczone nasiona, co może być wynikiem zasiedlenia przez grzyby. Innymi objawami mogą być różnego rodzaje przebarwienia, plamistości oraz nierówności.

Od kilku lat Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy w Poznaniu prowadzi analizy nasion soi pod kątem zasiedlenia przez grzyby patogeniczne. Najczęściej spotykane należą do rodzajów: Diaporthe/Phomopsis, Alternaria, Fusarium, Ascochyta, Colletotrichum, Cercospora,Perenospora oraz Sclerotinia. Warto przyjrzeć im się bliżej, by poznać nowe zagrożenia i poprawnie je identyfikować.

Wiele gatunków organizmów chorobotwórczych przenoszonych z nasionami (Alternaria, Ascochyta, Colletotrichum, Diaporthe/Phomopsis, Fusarium, Peronospora, Rhizoctonia i Sclerotinia), a także występujących w glebie powoduje zgorzel siewek. Silna infekcja w momencie kiełkowania nasion skutkuje brakiem wschodów (punktowym lub placowym, rzędowym). Porażenie w późniejszym etapie powoduje pożółknięcie siewki, zbrunatnienie hipokotylu i części podziemnej, która z czasem przewęża się
i zamiera. Na szyi korzeniowej pojawia się charakterystyczne przewężenie, w którym dochodzi do wyłamania siewki i prowadzi do zamierania.

Diaporthe/Phomopsis

Grzyby te to endofity i patogeny wielu roślin, a na soi są powiązane aż z 3 groźnymi chorobami – gniciem nasion, zamieraniem pędów i strąków oraz rakami łodygi (ang. stem cancer). Odpowiadają one za niską jakość nasion i znaczny spadek plonów w większości obszarów produkcji soi. Porażeniu nasion przez ten patogen sprzyja przede wszystkim wysoka wilgotność w fazie tworzenia strąków i dojrzewania nasion. Zasiedlone nasiona są najczęściej pomarszczone, z drobnymi pęknięciami. Rok 2025 ze względu na wyjątkowo obfite deszcze sprzyjał rozpowszechnieniu patogenu na nasionach soi.
W zasiedlonych nasionach dochodzi do redukcji zawartości oleju i białka oraz obniżenia zdolności kiełkowania. Gnicie nasion powodowane przez kompleks grzybów rodzaju Diaporthe (ang. Phomopsis seed decay – PSD) jest uważane za najgroźniejszą chorobę soi. Porażane nasiona bywają mniejsze, zeschnięte, wydłużone, czasem spękane, pokryte szarobiałą grzybnią.
Za najważniejszy gatunek powodujący PSD uważa się
Diaporthe longicolla (= Phomopsis longicolla), który również został zidentyfikowany na nasionach soi uprawianej w Polsce. Oprócz nasion zasiedla też często łodygi i strąki.

 Alternaria spp.– sprawca plamistości liści soi, nekrozy strąków oraz zgnilizny nasion

Przy dużym nasileniu choroby pod koniec okresu wegetacyjnego potrafi niemalże całkowicie zniszczyć plony.

 Fusarium spp.

Grzyby tego rodzaju powszechnie występują w glebie, ale źródłem pierwotnej infekcji mogą być również nasiona. Patogenowi sprzyja wysoka wilgotność gleby oraz prowadzenie kilkuletniej monokultury. Fusarium spp. znacząco wpływa na zdolność kiełkowania, jest odpowiedzialne za fuzariozę zgorzelową (fuzaryjna zgorzel szyjki korzeniowej i podstawy łodygi), fuzaryjne więdnięcie (fuzarioza naczyniowa) oraz fuzaryjne brunatnienie strąków. Fuzarioza zgorzelowa powodowana przez wiele gatunków tego rodzaju objawia się spowolnieniem wzrostu i występowaniem na szyjce korzeniowej oraz podstawie łodygi ciemnobrązowych/czerwonawych przebarwień, które przekształcają się w głębsze nekrozy, odcinające przepływ wody i asymilatów. Prowadzi to do więdnięcia i zasychania liści (od najstarszych), a potem całej rośliny, pomimo dostępu wody w glebie. Fuzaryjne więdnięcie wywoływane przez gatunek F. oxysporum charakteryzuje się wnikaniem patogenu do wiązek przewodzących, co prowadzi do zahamowania wzrostu, zwijania się liści, więdnięcia oraz ograniczonego wzrostu strąków.

tekst i fot. dr inż. Sylwia Stępniewska-Jarosz
Instytut Ochrony Roślin – PIB, Poznań

Cały tekst można przeczytać w wydaniu 01/2026 miesięcznika „Nowoczesna Uprawa”