Wartość nawozowa międzyplonów

Współczesne rolnictwo stoi wobec wielu wyzwań związanych ze zmianami klimatycznymi, degradacją gleb oraz spadkiem bioróżnorodności. Międzyplony stanowią kluczowy element rolnictwa regeneratywnego i zrównoważonego, pełniąc jednocześnie funkcję ochronną, nawozową i strukturotwórczą.

W kontekście polityk środowiskowych Unii Europejskiej, w tym Europejskiego Zielonego Ładu i strategii „Od pola do stołu”, międzyplony zyskują dodatkowe znaczenie jako narzędzie wspierające cele klimatyczne, ochronę gleb oraz zwiększenie bioróżnorodności krajobrazu rolniczego. Ich rola wykracza poza tradycyjne funkcje agronomiczne, stając się elementem szerszej transformacji systemów żywnościowych.

Wiele zalet

Międzyplonem nazywamy pojedynczy gatunek lub mieszankę tworzących ją gatunków uprawianą między dwoma plonami głównymi z przeznaczeniem na przyoranie jako zielony nawóz lub w celu pozyskania zielonej masy, siana bądź kiszonki. Nie uprawia się ich dla plonu handlowego, lecz dla korzyści, jakie przynoszą glebie i całemu agroekosystemowi.  Odgrywają one istotną rolę w poprawie żyzności gleby poprzez zwiększanie zawartości materii organicznej, aktywizację mikroorganizmów oraz ograniczanie strat składników pokarmowych. Ich obecność na polu w okresach między głównymi uprawami zmniejsza ryzyko erozji, poprawia retencję wody i stabilizuje strukturę gleby, co ma szczególne znaczenie w warunkach nasilających się ekstremów pogodowych. Wysiewanie międzyplonów ogranicza również wymywanie azotu i innych składników pokarmowych, co ma szczególne znaczenie przy rosnących kosztach nawożenia i zaostrzających się wymaganiach środowiskowych. Rośliny te konkurują z chwastami, zmniejszają presję patogenów i mogą wspierać naturalne procesy biologiczne, takie jak wiązanie azotu przez rośliny bobowate grubonasienne. Dodatkowo stanowią ważny element zwiększania bioróżnorodności, tworząc siedliska dla owadów pożytecznych. Międzyplony, choć przynoszą wiele korzyści, mają też pewne ograniczenia, o których należy pamiętać. Często konkurują o wodę i składniki z rośliną następczą, co bywa problemem w suchych latach. Ich uprawa wiąże się również z dodatkowymi kosztami pracy, takimi jak siew czy późniejsze przyoranie. Do tego dochodzą koszty nasion, które przy większych areałach mogą znacząco obciążyć budżet gospodarstwa.

Naturalny nawóz

W praktyce agrotechnicznej wyróżnia się trzy rodzaje międzyplonów: międzyplony ścierniskowe – wysiewane po zbiorze wczesnego plonu głównego, najczęściej w lipcu i sierpniu, a użytkowane w okresie sierpień-październik z możliwością przedłużenia tego okresu do przejścia roślin w okres spoczynku zimowego. Międzyplony ozime – zasiew wykonywany latem, który pozostaje na polu przez całą zimę, ale można go zmulczować po połowie listopada. Wsiewki śródplonowe – wysiane wiosną razem z rośliną uprawną stanowiącą plon główny lub podczas jej wegetacji i pozostające po jego zbiorze do jesieni tego samego roku lub do okresu spoczynku zimowego, gdy jest przeznaczany na zielony nawóz. Zgodnie z wymaganiami ARiMR, aby rolnik mógł uzyskać dopłatę, należy dokonać siewu międzyplonów ozimych w terminie od 1 lipca do 1 października i utrzymać je co najmniej do 15 lutego roku następującego po roku, w którym został złożony wniosek o przyznanie płatności, przy czym po 15 listopada dopuszcza się ich mulczowanie albo utrzymać wsiewki co najmniej do wysiewu kolejnej uprawy w plonie głównym lub przez co najmniej 8 tygodni od dnia zbioru uprawy w plonie głównym w roku, w którym został złożony wniosek o przyznanie płatności.

Międzyplony działają jak naturalny nawóz, ponieważ wprowadzają do gleby dużą ilość materii organicznej i składników pokarmowych, które po ich przyoraniu stają się dostępne dla roślin następczych.

tekst i fot. dr inż. Katarzyna Czopek
Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – PIB w Puławach

Cały tekst można przeczytać w wydaniu 06/2026 miesięcznika „Nowoczesna Uprawa”